Τα ποντιακά επώνυμα κι η προέλευσή τους. Α. Κωνσταντινίδου-Φιλόλογος.

Τα ποντιακά επώνυμα κι η προέλευσή τους

Α. Κωνσταντινίδου-Φιλόλογος.

                                                   (Βάφτιση στην Τραπεζούντα)

  Αν εξετάσει κανείς τα σημερινά επώνυμα των Ελλήνων θα διαπιστώσει πως από περιοχή σε περιοχή διαφέρουν οι καταλήξεις, οι οποίες παρουσιάζονται συχνότερα. Έτσι, παρατηρούμε πιο συχνά την κατάληξη «-ούδης» σε επίθετα της Μακεδονίας και της Θράκης, την κατάληξη «-άκης» στα κρητικά επώνυμα, την κατάληξη «-άκος» και «-έας» σε επώνυμα της Μάνης, την κατάληξη «-άτος» στα επίθετα της Κεφαλονιάς, την κατάληξη «-όπουλος» στα πελοποννησιακά επίθετα ενώ τα ποντιακά επίθετα διακρίνονται από την χαρακτηριστικές καταλήξεις «-ίδης» και «-ιάδης». 

   Εξετάζοντας συνοπτικά τη διαδρομή των επιθέτων στην ιστορία, θα διαπιστώσουμε πως στην αρχαιότητα επίθετα χρησιμοποιούσαν οι ευγενείς οικογένειες, για να δηλώσουν το γένος καταγωγής των ατόμων που τα έφεραν. Από τα πιο γνωστά αριστοκρατικά γένη είναι οι Λαβδακίδες, οι Ατρείδες, οι Αιακίδες με γενάρχες τον Λάβδακο, τον Ατρέα και τον Αιακό αντίστοιχα. Επιπλέον, και εν είδει επωνύμου ή ως πρόσθετο χαρακτηριστικό καταγωγής χρησιμοποιόταν και τ’ όνομα του πατέρα συνοδευόμενο από τις καταλήξεις «-ίδης» και «-άδης», για να δηλώσει σαφέστερα την καταγωγή του ήρωα. Γι’ αυτό, ο Οδυσσέας είναι γνωστός ως Λαερτιάδης, ο Αχιλλέας ως «Πηλείδης» και ο Δίας ως «Κρονίδης».

   Από τη βυζαντινή εποχή σε ρόλο επωνύμου άρχισαν να χρησιμοποιούνται τα παρωνύμια ως συνοδευτικά του βαφτιστικού ονόματος. Παράλληλα, για τις μεγάλες αριστοκρατικές οικογένειες καθιερώθηκαν οικογενειακά ονόματα και ονόματα γενεών, τα οποία προέρχονται από τίτλους και αξιώματα. Η Κρήτη και τα νησιά, λόγω της ενετοκρατίας, είναι οι πρώτες περιοχές που χρησιμοποίησαν οικογενειακά ονόματα, τα οποία και βρίσκονται σε έγγραφα χρονολογούμενα πριν από το 1200. Κατά την τουρκοκρατία χρησιμοποιόταν το πατρώνυμο ως συνοδευτικό του κύριου ονόματος. Όσον αφορά στα ποντιακά επίθετα, αυτά άρχισαν να παίρνουν συγκεκριμένες καταλήξεις με κυρίαρχες αυτή σε «-ίδης» και «-άδης» από τα μέσα του 18ου αιώνα, όταν επετράπη από την τουρκική κυβέρνηση η ίδρυση επίσημων ελληνικών σχολείων στον Πόντο, ενώ μέχρι τότε υπήρχαν τα εκκλησιαστικά παλαιού τύπου σχολεία. Η ανάγκη καταγραφής των μαθητών σε μητρώα και καταλόγους, αλλά και η επιθυμία των διδασκάλων για την ελληνική παιδεία και μόρφωση, τους ώθησε να προσθέσουν την αρχαιοπρεπή κατάληξη «-ίδης» στο επώνυμο που είχαν μέχρι τότε οι μαθητές. 

   Εξετάζοντας τα ποντιακά επώνυμα διαπιστώνουμε πως ταξινομούνται σε επώνυμα που προέρχονται από πατρώνυμα, επαγγέλματα, τοπωνύμια και χαρακτηριστικά ή παρατσούκλια. Παρακάτω παραθέτουμε ορισμένα επίθετα από κάθε κατηγορία: 

Πατρωνυμικά: Αβραμίδης, Ακριτίδης, Αντωνιάδης, Αποστολίδης, Βασιλειάδης, Γεωργιάδης, Γρηγοριάδης, Θεοδωρίδης, Ιασωνίδης, Ιορδανίδης, Κωνσταντινίδης, Νικολαΐδης, Πετρίδης, Σαββίδης, Χριστοφορίδης. 

Επίθετα από επαγγέλματα: Ζουρνατζίδης (ο μουσικός που παίζει ζουρνά), Καζαντζίδης (καζαντζής=χαλκιάς), Καλαϊτζίδης (καλαϊτζίδης=γανωματής), Καρβουνίδης (=ο έμπορος κάρβουνου) Κεμεντζετσίδης (κεμεντζετζής=λυράρης), Κουγιουμτζίδης ή Κοεμτζίδης (κουγιουμτζής=αργυροχρυσοχόος), Οικονομίδης, Ουσταμπασίδης (ουστάμπασης=αρχιτεχνίτης, αρχιμεταλλουργός), Πεχλιβανίδης (πεχλιβάνης=παλαιστής), Σιδερίδης, Υφαντίδης. 

Επίθετα από τοπωνύμια: Κανετίδης (ο καταγόμενος από την Αργυρούπολη, από την ονομασία Κάν(ιν) της Αργυρούπολης, Κογκαλίδης (από το χωριό Κογκά της Τραπεζούντας), Κοροξενίδης (από το χωριό Κορόνιξα ή Κορόξενα της Αργυρούπολης), Μουρατχανίδης (από το χωριό Μουραχτάν), Νικοπολιτίδης (από τη Νικόπολη, συναντάται ακόμη και ως Καραχισαρίδης από την τουρκική ονομασία της Νικόπολης «Καραχισάρ»), Λαρχανίδης (από τη Λαραχανή), Πολατίδης (από την περιοχή Πολάτ), Τοκατλίδης (από την Τοκάτη). 

Επίθετα από παρατσούκλια και χαρακτηριστικά: Ασλανίδης (από το aslan=λιοντάρι), Ατματζίδης (από το atmaca=γεράκι), Ζαρογουλίδης (αυτός που έχει στραβό λαιμό), Καμπουρίδης, Καπασακαλίδης (αυτός που έχει χοντρό πηγούνι), Καρακασίδης (αυτός που έχει μαύρα φρύδια), Κοτσαμπουϊκίδης (=αυτός που έχει μεγάλο μουστάκι), Κωφίδης, Ποζίδης (ξανθός ή σταχτής), Τσαχουρίδης (γαλανομάτης ή ξανθός), Τσιρκινίδης (άσχημος), Χονδροματίδης. 

   Το γεγονός ότι μερικά από τα επώνυμα και όχι μόνο της ποντιακής, που δηλώνουν επάγγελμα ή χαρακτηριστικό προέρχονται από τουρκικές λέξεις, δε σημαίνει ότι υστερούν εθνικά. Η μακραίωνη υποδούλωση του ελληνικού έθνους στους Τούρκους είχε ως αποτέλεσμα κάποιες λέξεις της τουρκικής να ενσωματωθούν στην ποντιακή αλλά και στη νεοελληνική. Άλλωστε, τέτοια φαινόμενα παρατηρούνται μεταξύ γειτονικών λαών. 

   Η προέλευση των επωνύμων, και όχι μόνο των ποντιακών, δε παύει να είναι ένα θέμα που παρουσιάζει ενδιαφέρον και το οποίο χρήζει περαιτέρω έρευνας από την επιστήμη της γλωσσολογίας.

Ο Κωσταντής ερωτοτροπεί

Περιληπτική απόδοση-Λένα Σαββίδου: 

   Στο χωριό γίνεται γάμος και η Ελένη απουσιάζει. Την προτρέπουν να φορέσει τα μαύρα της και να παρευρεθεί κι αυτή. Τα μαύρα θα κρύψουν την ωραιότητα της και αφαιρέσουν της ομορφιάς της. Έτσι το κακό που θα προκαλέσει θα ναι μικρότερο.

   Η Ελένη περιγελά τη νουθεσία γιατί κανένα μαύρο δεν μπορεί να κρύψει την αληθινή ομορφιά της που βρίσκεται στα μάτια της. Φοράει σαλβάρι φτιαγμένο από λονδρέζικο (Αγγλικό) ύφασμα γούνα από κουνάβι, καλοκεντημένο πουκάμισο και μανίκια φερμένα από την Αλεξάνδρεια. Το ντύσιμο της συμπληρώνει με τα χαρίσματα του ουρανού, ήλιο βάζει στο πρόσωπο και λάμπει, φεγγάρι βάζει καρφίτσα στην καρδιά και κάτασπρο αστέρι ανάμεσα στα φρύδια. 

   Πηγαίνει στο χορό και ξεκινά να τραγουδά, αναρωτώμενη τι άραγε θα ταίριαζε σε αυτήν να τραγουδήσει; Την βλέπουν οι αρραβωνιασμένοι και επιστρέφουν τα σημάδια του αρραβώνα. Την βλέπουν οι παντρεμένοι και χωρίζουν (ας το πούμε κόσμια γιατί το "κρεμίζνε" είναι ολίγον βαρύ) τις γυναίκες τους. Την βλέπει και ο Κωνσταντής και πέφτει και λιγοθυμά. Στην Μαρούλα την αρραβωνιαστικιά του απευθύνεται και της λέγει να φύγει. 

   Αξιοπρόσεκτο πως δεν διώχνει απλά τη Μαρούλα μα για να μην μπορέσει κανείς να τον κατηγορήσει για αθέτηση λόγου αλλά και να ψέξει την τιμή της Μαρούλας δηλώνει πως δεν την άγγιξε ποτέ 

Παρηγοριά μητρός προς ασθενή κόρη.

ΠΟΙΚΙΛΑ ΑΣΜΑΤΑ ΤΟΥ ΠΟΝΤΟΥ (ΣΤΑΥΡΙΝ)

Παρηγοριά μητρός προς ασθενή κόρη.

Επιμέλεια, Λένα Σαββίδου.

Είμαστε πραγματικά τυχεροί ως Πόντιοι που οι καταγραφείς μας διέσωσαν πολύ μεγάλο μέρος της παράδοσης μας που αφορά τα δημοτικά μας τραγούδια  κι έτσι σήμερα μπορούμε μελετώντας τα να προσεγγίσουμε τον πολιτισμό που ήρθε από την εκεί Πᾳτρίδα.

Το σημερινό κομμάτι που επέλεξα να πραγματευτώ, ανήκει στην γενική καταγραφή που έκανε ο Δημήτρης Κ. Παπαδόπουλος σχετικά με τα Ποικίλα άσματα του χωριού Σταυρίν και δημοσιεύτηκε στον 11^ο τόμο του «Αρχείον Πόντου», το 1941.

Σε αυτό το υπέροχο άσμα παρουσιάζεται η αγάπη της μάνας. Πολυτραγουδισμένο θέμα σαφώς, μα πάντοτε ικανό να αγγίζει τις καρδιές μας, γιατί κάθε ένας από εμάς έχει σε περίοπτη θέση μέσα στην καρδιά του, την γυναίκα που τον ανέστησε και τόσο στα εύκολα και  στις χαρές του, μα όσο και στα δύσκολα, στις πίκρες και στην ανημποριά του, στάθηκε δίπλα του.

Η μάνα του τραγουδιού μας, παρηγορεί… Παρηγορεί την κόρη της που ασθενεί, βαριά. Την παρηγορεί με λόγια που αυθόρμητα βγαίνουν από την ψυχή της κι εκεί έγκειται και όλη η ομορφιά αυτών των δημωδών ασμάτων. Παρουσιάζουν την ανθρώπινη ψυχοσύνθεση στην αυθεντική κι άκρως ανθρώπινη μορφή της,  χωρίς περιττά στολίδια. Ίσως όλη αυτή η εικόνα της μάνας που παρηγορώντας την κόρη καταφέρεται εναντίον του κόσμου που με την γλωσσοφαγιά του τη αρρώστησε να μη συνάδει με το πνεύμα της εποχής μας, όπου η ωραιοποίηση θα λογόκρινε την μη «κόσμια» αυτή συμπεριφορά. Εν τούτοις, μη παραδεχόμενοι την αλήθεια, πως ο πόνος πολλές φορές σε άδικη κρίση μα και σε ξέσπασμα οργής μας οδηγεί, εθελοτυφλούμε στην πραγματικότητα. Ο απλός άνθρωπος, δεν επιδένει τον ψυχισμό του με καθωσπρεπισμό την ώρα που νοιώθει το βάρος του πόνου στο στήθος. Πόσο μάλλον η μάνα που βλέπει το κορίτσι της να λιώνει και να χάνεται και προσπαθεί να κρατηθεί όρθια από όπου μπορεί. Άλλοτε από την οργή κι άλλοτε από την ελπίδα.

Στο τραγούδι την ελπίδα την φέρνει η Άνοιξη κι ο καλός καιρός που πάντα ευνοεί την ίαση και η Παναγία που θα ευλογήσει και θα σταθεροποιήσει την καλή υγεία της κοπέλας. Και μιας και το άσμα είναι Ποντιακό και δη Σταυριώτικο διόλου δεν μας παραξενεύει που η Παναγία του τάματος είναι η Σουμελά. Εν τάχει, να αναφέρουμε πως το χωριό Σταυρίν βρισκόταν στην Αργυρούπολη όπου η πρωτοκαθεδρία της Σουμελιώτισσας ήταν αδιαφιλονίκητη καθώς και ότι όταν αναφερόμαστε σε Σταυριώτες, μιλάμε για τους ανθρώπους εκείνους που έμειναν παράδειγμα στην ιστορία για τον κατατρεγμό που επί δεκαετίες είχαν υποστεί, λόγω της απόφασης τους να μην αλλαξοπιστήσουν.

Στο τελευταίο στίχο δίνεται απαστράπτουσα όλη η αγάπη που κρύβει η ψυχή της μάνας, η οποία  είναι πρόθυμη να χαρίσει όλη την περιουσία της οικογένειας, αρκεί η κόρη της να σωθεί και να ζήσει.

Δευτερεύουσες σύντομες παρατηρήσεις, οι σχετικές με τα παρχάρια, τις λαϊκές προλήψεις σχετικά με την γλωσσοφαγιά του κόσμου και φυσικά τον..γουρζουλά.

 Παρχάρια ήσαν οι τόποι όπου κατά τους ζεστούς μήνες τα ζώα μεταφέρονταν από τον εγκλεισμό του Χειμώνα για βοσκή. Οι πρώτες ζέστες σηματοδοτούσαν το ξεκίνημα τους. Τα ζώα τα φύλαγαν νεαρές κοπέλες γνωστές ως Ρωμάνες υπό την επίβλεψη και καθοδήγηση των μεγαλύτερων γυναικών, τις γνωστές μας επίσης Παρχαρομάνες. Στα παρχάρια οι παρχαρέτσες διέμεναν κατά τους ζεστούς μήνες και φύλαγαν τα ζώα τα δικά τους ή και άλλων οικογενειών επί πληρωμή. Εκεί έφτιαχναν γαλακτοκομικά προϊόντα, όπως το τσορτάν, το σιρ, το υλιστόν, το υπερτέλειο πασκιτάν, το μιτζίν κτλ για κατανάλωση δική τους αλλά και μέρος αυτών τα διέθεταν προς πώληση στα αστικά κέντρα.    

Όσον αφορά τα λόγια του κόσμου και την επίδραση τους ως πληγή στην ευζωία, είναι γνωστές οι σχετικές δοξασίες του παρελθόντος με ιδιαίτερη αναφορά στο λεγόμενο ομμάτιαγμα, το σημερινό μας μάτιασμα. Πλήθος οι σχετικές αναφορές στη λαϊκή μας παράδοση όπου οι άδικες κατηγόριες του κόσμου πληγώνουν πολλαπλώς τις νέες κοπέλες, άλλοτε στοχεύοντας απ ευθείας την υπόληψη τους κι άλλοτε με τη δύναμη της κακογλωσσιάς την ψυχική και σωματική τους υγεία.

Να μην ξεχάσουμε να θυμίσουμε και τον γουρζουλά, που ως γέρος με το τσιμπούκι του στο στόμα γυρνά στα χωριά και χτυπά τις πόρτες των σπιτιών. Σε όποιο σπίτι μπει φέρνει μαζί του την αρρώστια της πανούκλας. Στον Πόντο, οι μητέρες με αυτόν φόβιζαν τα άτακτα μικρά τους, πως θα έρθει και θα τα φάει, αν δεν σταματούσαν τις αταξίες τους.

-Πότε θά ἔρται ἄνοιξη, τά καλά τά ἡμέρας,

ν΄ ἀνοίγουνταν τά στράτας-ι-σ’ ’ς σῆ παρχαρί τ’ ἀέρας

ντό φέρ’νε σκουντουλίσματα ἀς σ’ ὅλα τά τσιτσάκια,

τά μάραντα, τά θύμπιρα, τ’ ἅθα, τά μανουσάκια!...

5  Κι ὅνταν θά πάμε ‘ς σόν παρχάρ, θά φέρω τουτουγιάδες,

Μυρωδικά να βάλλω σε κι ἄς σπάν’νε οἰ τσουνάδες

πού κάθουν καί κατηγοροῦν νέικα ἅμον ἐσέναν.

Ὁ γουρζουλᾶς κι ὁ θάνατον ἀπέσ’ ἀτουν να μπαίν’νε!

Κι ἅμον ντό γίνεσαι καλά πάμε ’ς σήν Παναΐαν

 10  ’ς σῆ Σουμελάν, λελεύ’ ἀτέν, να δίη ἐσέν την ὕα σ’

κι ἀτότε θά τερῆς, πουλλί μ’, ἡ μάννα σ’ ντὀ θ’ εὐτάη,

ὅλεν το βαριέτ’ ἐμούν για τα’ἐσέναν ἄς πάη.

Πότε θα έρθει η Άνοιξη, οι καλές οι ημέρες,

ν’  ανοίξουνε οι δρόμοι σου στου παρχαριού τους αέρηδες

που φέρνουν μυρωδιές από όλα τα λουλούδια

τ’  αμάραντα, το θυμάρι, τ’ άνθη, τους μενεξέδες…

5Κι όταν θα πάμε στο  βοσκοτόπι θα φέρω τουτουγιάδες

μυρωδικά να σου βάλλω κι ας σκάσουν οι σκύλες

που κάθονται και κατηγορούν νέες σαν εσένα.

Η πανούκλα κι ο θάνατος μέσα τους να μπούνε!

Κι όταν θα γίνεις εσύ καλά, πάμε στην Παναγία

στη Σουμελά, να τη χαρώ, να δώσει σε εσένα την υγεία σου

και τότε θα δεις, πουλί μου, η μάνα σου τι θα κάνει,

όλη η περιουσία μας για χάρη σου ας πάει.

Ποντιακή: Η διάλεκτος που κρατά ακέραιες αρχαίες ελληνικές λέξεις

Ποντιακή: Η διάλεκτος που κρατά ακέραιες αρχαίες ελληνικές λέξεις

Γράφει

Ο Νίκος Κωνσταντινίδης

Η λέξη ιστορία, εκτός από τη γνωστή ετυμολογική της ερμηνεία, την παραγόμενη εκ του αρχαίου ρήματος «οίδα», που θα πει γνωρίζω, έχει κι άλλη μία. Και συγκεκριμένα αυτήν, που αναφέρει ο Πλάτωνας στο Μενέξενο, σύμφωνα με την οποία «ιστορία» σημαίνει το γεγονός που σταματά τη ροή. (Από το ίστησι, τρίτο πρόσωπο του ρήματος ίστημι+ρουν). Η ιστορία των Ελλήνων του Πόντου, έχει αναμφίβολα όλα εκείνα τα γνωρίσματα, που όχι μόνον σταμάτησαν, αλλά και άλλαξαν τη ροή των πραγμάτων.

Άλλωστε, η ιστορία των Ποντίων είναι εν πολλοίς κοινή με την  ιστορία των Ιώνων, της Βυζαντινής και της μεταβυζαντινής εποχής. Είναι η ιστορία των αετών της Τραπεζούντας και των οπλαρχηγών του -21: Των Κομνηνών και των  Υψηλάντηδων. Είναι  ο ξεριζωμός, η γενοκτονία και τα δικαστήρια της Ανεξαρτησίας στην Αμάσεια. Είναι η μακραίωνη παρουσία των Ελλήνων στον ιστορικό και μαρτυρικό και  Πόντο.

Είναι αλήθεια πως η ποντιακή διάλεκτος, αποκομμένη από νωρίς από τη μητροπολιτική Ελλάδα, διαφύλαξε πολλές λέξεις της αρχαίας ελληνικής ατόφιες, γιατί έμεινε  ανεπηρέαστη από την κοινή νεοελληνική. Είναι επίσης αλήθεια πως οι λέξεις αυτές, όχι μόνον κοσμούν την ποντιακή, αλλά ζουν κι αναπνέουν μέσα αυτήν,  μιας και υπάρχουν στο καθημερινό μας λεξιλόγιο.

Η εκπαίδευση στον Πόντο  οριοθετείται επίσημα από το 1682, όταν ιδρύθηκε το Φροντιστήριο της Τραπεζούντας από το Σεβαστό Κυμινίτη. Στα χρόνια της Τουρκοκρατίας, στην εποχή που στη μητροπολιτική Ελλάδα όλα τα ‘σκιαζε η φοβέρα και τα πλάκωνε η σκλαβιά, στον Πόντο η ελληνική παιδεία ανθούσε. Κολλέγια, σχολές, εκκλησιές και μοναστήρια με πλούσιες βιβλιοθήκες «έσωσαν» την ελληνική  γλώσσα, καθώς και πλήθος από αρχαία και βυζαντινά χειρόγραφα. Να θυμηθούμε πως στη μονή της Παναγίας Σουμελά το 1873 ανακαλύφθηκε το πρώτο χειρόγραφο του έπους του Διγενή Ακρίτα.

Ο αριθμός των σχολείων, όλων των βαθμίδων που λειτουργούσαν στον Πόντο, πριν από τη Μικρασιατική Καταστροφή, ήταν περισσότερα από 1.000. Αντίστοιχη ήταν και η αύξηση του μαθητικού δυναμικού που πριν από το 1922, έφθανε τους 60.000 μαθητές.

Το ενδιαφέρον που έδειχναν οι Πόντιοι στη μόρφωση φαίνεται από το γεγονός, βάσει του οποίου, κάθε ελληνική κοινότητα που αριθμούσε πάνω από 10 οικογένειες διατηρούσε σχολείο. Το ότι ο αρχιμανδρίτης Άνθιμος Παπαδόπουλος  ήταν μέλος της συντακτικής επιτροπής, στη συγγραφή του «Ιστορικού Λεξικού της  Νέας Ελληνικής», φανερώνει επίσης το υψηλό επίπεδο της μόρφωσης στον Πόντο.

Ακόμη, σημαντική ήταν η βοήθεια που πρόσφεραν οι Πόντιοι λογοτέχνες, που με το έργο τους κράτησαν το πολιτισμικό και το πατριωτικό φρόνημα των προγόνων μας  ακμαίο. Να πούμε ότι μεταξύ των φοιτητών που πλαισίωσαν τον ιερό λόχο του Αλέξανδρου Υψηλάντη, κατά την έναρξη της Ελληνικής Επανάστασης το 1821, στις παραδουνάβιες περιοχές, πολλοί ήταν ποντιακής καταγωγής που σπούδαζαν στην Ευρώπη.

Χρέος της Παμποντιακής Ομοσπονδίας, των ποντιακών συλλόγων και του ΔΙ.ΣΥ.ΠΕ  (Διεθνές συμβούλιο Ποντίων Ελλήνων), είναι τη γλώσσα των προγόνων μας, τη γλώσσα που μας κράτησε δεμένους με την παράδοση και τον πολιτισμό  μας, να τη σώσουμε πάση δυνάμει.

Για το σκοπό αυτό χρειάζεται να ορίσουμε ένα «έτος καταγραφής» της ιστορικής μνήμης. Να καταγράψουν όλοι οι  σύλλογοι τις περιοχές προέλευσης των κατοίκων τους από τον Πόντο, την τοπική ιστορία και το γλωσσικό ιδίωμα που μιλούσαν. Να προβούν κατόπιν στη συλλογή στοιχείων και στην ψηφιοποίηση φωτογραφιών, που θα αποτελέσουν βάση δεδομένων, η οποία θα αξιοποιηθεί από τους ιστορικούς της εποχής μας. Επιπλέον να ζητηθεί από το Υπουργείο Παιδείας και δια βίου Μάθησης να ενταχθεί στο μάθημα των Νέων Ελληνικών ενότητα που θα περιλαμβάνει ένα κείμενο από κάθε ελληνική διάλεκτο.(Ποντιακή, Καππαδοκική, Τσακώνικη και Ποντιακή), έτσι ώστε να αισθάνονται οι μαθητές περήφανοι για τη γλωσσική καταγωγή τους.

Η δημιουργία πανεπιστημιακών εδρών, για τη μελέτη της ιστορίας της γλώσσας και του πολιτισμού των Ελλήνων του Πόντου, σε ανώτατα εκπαιδευτικά ιδρύματα στην Ελλάδα και το εξωτερικό, καθώς και η αύξηση της διδακτέας ύλης στα σχολεία της χώρας, βάσει των αιτημάτων της  ΠΟΕ και της  Διεθνούς Συνομοσπονδίας Ελλήνων Ποντίων (ΔΙ.ΣΥ.ΠΕ), είναι εκ των ων ουκ άνευ. Για τη διδασκαλία της ποντιακής διαλέκτου έχει ήδη αρχίσει μια προσπάθεια σε επίπεδο δήμων από το Σύνδεσμο Ποντίων Εκπαιδευτικών, της οποίας τα αποτελέσματα είναι ήδη θετικά κι ελπιδοφόρα. Το έργο αυτό  πρέπει να συνεχισθεί, για να μην χαθεί η ποντιακή διάλεκτος. Η διάλεκτος που σώζει ακέραιες τις αρχαίες ελληνικές λέξεις….

                                  

          ( *Μέλος ΔΣ της Διεθνούς Συνομοσπονδίας Ποντίων Ελλήνων, εκπαιδευτικός)

Αρχαίες λέξεις που διασώζονται στην ποντιακή

Γράφει η 

Αρχοντούλα Κωνσταντινίδου 

φιλόλογος

Αρχαίες λέξεις που διασώζονται στην ποντιακή

Η ποντιακή διάλεκτος αποτελεί μία από τις τέσσερις διαλέκτους της νέας ελληνικής γλώσσας και είναι άμεση απόγονος της ιωνικής διαλέκτου της αρχαίας ελληνικής, καθώς Ίωνες από τη Μίλητο αποίκησαν τα παράλια του Εύξεινου Πόντου ξεκινώντας από τη Σινώπη και συνεχίζοντας με τα Κοτύωρα, την Κερασούντα και την Τραπεζούντα. 
Υπολογίζεται, λοιπόν, πως η αρχαία ιωνική διάλεκτος πρωτοακούστηκε στα παράλια του Εύξεινου Πόντου το 785 π.Χ., όταν κατοικήθηκε η Σινώπη. Η ελληνική ταυτότητα, τουλάχιστον για την Τραπεζούντα, επιβεβαιώνεται από τη μαρτυρία του Ξενοφώντα στην «Κύρου Ανάβαση», όπου περιγράφει την Τραπεζούντα ως «πόλιν ελληνίδα, οικουμένην εν τω Ευξείνω Πόντω, Σινωπέων αποικία». 
Η περιοχή του Πόντου αποτέλεσε το βορειοανατολικό άκρο, στο οποίο ομιλήθηκε η ελληνική γλώσσα. Και, χάρη στη γεωγραφική απόσταση του Πόντου από τη μητροπολιτική Ελλάδα, δεν επηρεάστηκε η ποντιακή από την κοινή νεοελληνική, διασώζοντας έτσι πολλούς τύπους της αρχαίας ελληνικής είτε ατόφιους είτε ελαφρά παραλλαγμένους.

Παρατηρούμε π.χ. πως αντίθετα με τη λατινική λέξη «τσεκούρι», που χρησιμοποιείται στη νέα ελληνική, η ποντιακή χρησιμοποιεί τη λέξη «αξινάριν», η οποία προέρχεται από την αρχαία ελληνική λέξη «αξίνη». Επίσης, για τη λέξη κόσα, που σημαίνει το μεγάλο δρεπάνι με το οποίο θερίζει κανείς όρθιος και είναι λέξη σλαβικής προέλευσης, η ποντιακή χρησιμοποιεί τη λέξη «κερεντή», η οποία βγαίνει από το ρήμα «κείρω» (κουρεύω). Η ποντιακή κρατώντας τη λέξη «μακέλιν», αντί για τη λέξη κασμάς, που χρησιμοποιούμε σήμερα, διατηρεί την αρχαία ελληνική λέξη «μακέλη», κι όχι τη λέξη «κασμάς» που είναι τουρκικής προέλευσης.

Το ίδιο συμβαίνει και με τη λέξη «ρούχο». Ενώ, δηλαδή, η ποντιακή χρησιμοποιεί τη λέξη «λώμα», που προέρχεται από την αρχαία ελληνική λέξη «λώπη» (ένδυμα), η νεοελληνική χρησιμοποιεί τη σλαβική λέξη «ρούχο». Τέλος, για τη λέξη «τσουκνίδα», η οποία δεν είναι σίγουρο πώς προέκυψε ετυμολογικά στη νέα ελληνική, η ποντιακή χρησιμοποιεί τη λέξη «κνιδέα» και «κιντέα», διατηρώντας την αρχαία ελληνική ονομασία «κνίδη».

Ανάλογες σκέψεις προκαλούν και αρκετά ρήματα που διασώθηκαν στην ποντιακή, τα οποία η νέα ελληνική δεν τα κράτησε ή τα αντικατέστησε με άλλα. Π.χ. το ρήμα «κλοτσώ» αντικατέστησε το αρχαίο «λακτίζω», ενώ στην ποντιακή υπάρχει ως «λαχτίζω». Το «ριγώ», που παρέμεινε αυτούσιο στην ποντιακή από την αρχαία, στη νέα ελληνική αντικαταστάθηκε από το «κρυώνω». Ακόμη, το «κρούω» διατηρήθηκε ακέραιο στην ποντιακή, ενώ στη νέα ελληνική χρησιμοποιείται κυρίως το «χτυπάω».

Επιπλέον, τα ρήματα «φιλέω-ω» και «πονέω-ω» στη νέα ελληνική πήραν την κατάληξη «-άω-ώ», ενώ στην ποντιακή διατηρήθηκε η αρχαία κατάληξη «-έω-ώ». Το ρήμα «ικανέω-ώ» και «ικανέομαι-ούμαι», που δεν διατηρήθηκε στη νέα ελληνική, διατηρήθηκε στην ποντιακή και είναι το πολύ γνωστό μας «κανείται» (=φτάνει, είναι αρκετό). Το ίδιο συμβαίνει και με την Ευκτική Αορίστου β΄ του ρήματος «λαγχάνω», η οποία διατηρείται στην ποντιακή στο γ΄ ενικό για να εκφράζει πιθανότητα κι ευχή (π.χ. λάχ’ επορούν κι έρχουνταν), ενώ στη νέα ελληνική δεν διατηρήθηκε το ρήμα αυτό, παρά μόνο τα παράγωγά του, όπως: «λαχνός», «λαχείο», «λαχειοφόρος» κτλ.

Εκτός από πολλά ρήματα της αρχαίας ελληνικής, που διατηρήθηκαν ακέραια στην ποντιακή, υπάρχουν και αρκετά ουσιαστικά της αρχαίας που βρίσκονται εγγύτερα στην ποντιακή, απ’ ότι στη νέα ελληνική. Για παράδειγμα, η λέξη «φέγγος» (=φως στην αρχαία και φεγγάρι στην ποντιακή), καθώς και λέξεις: «ψύχος», «στέγος» «γέλος» (γέλως στην αρχαία). Εγγύτερα στην ποντιακή διάλεκτο είναι και οι λέξεις: «ωβόν» (αρχ. το ωόν, το αβγό) και «ωτίν» (αρχ. ο ους, του ωτός, το αυτί). Η διατήρηση όλων αυτών των αρχαϊκών στοιχείων στη γλώσσα των Ποντίων διατρανώνει πως η ελληνική συνείδηση παρέμεινε ακλόνητη κι επαυξημένη στον Πόντο, παρόλες τις εχθρικές επιθέσεις και τις προσπάθειες αφομοίωσης που δέχτηκε για πολλούς αιώνες από ξένους λαούς.

Πέρα, όμως, κι από αυτό, φανερώνει τον πλούτο και τη δύναμη που έχουν τα ιδιώματα της ελληνικής, τα οποία, δυστυχώς, σε προηγούμενες δεκαετίες αντιμετωπίστηκαν με περιφρόνηση και αδιαφορία, καθώς υπήρχε ο φόβος ότι οι ομιλητές τους θα αντιμετώπιζαν δυσκολίες επικοινωνίας κι ένταξης στο κοινωνικό σύνολο.

Ήδη μία πρώτη επιστημονική και οργανωμένη προσπάθεια για τη διδασκαλία της ποντιακής διαλέκτου έχει ξεκινήσει από τον Σύνδεσμο Ποντίων Εκπαιδευτικών και τα πρώτα αποτελέσματα είναι ιδιαίτερα ενθαρρυντικά κι ελπιδοφόρα για το μέλλον της ποντιακής. Ευχόμαστε κάτι ανάλογο να γίνει και για τις άλλες διαλέκτους και τα ιδιώματα της ελληνικής, γιατί το κάθε ένα από αυτά είναι πολύτιμο και η απώλεια, έστω και ενός, καθιστά την ελληνική γλώσσα φτωχότερη.

Παροιμίες κι εκφράσεις Λαραχανής 6

Παροιμίες κι εκφράσεις Λαραχανής 5

Παροιμίες κι εκφράσεις Λαραχανής 4

Παροιμίες κι εκφράσεις Λαραχανής 3

Τέτοια χάλια και χαψία με τα κεφάλια. Λογοπαίγνιο που δείχνει πως τα λόγια που λέγονται στερούνται βαθύτερου νοήματος.

Παροιμίες κι εκφράσεις Λαραχανής 2

 Εδώ στέκεται κι εκεί βρίσκεται. Έκφραση για εκείνον που είναι δραστήριος κι ευκίνητος.

Παροιμίες κι εκφράσεις Λαραχανής 1

Η έκφραση αυτή θέλει να δείξει πως σε αυτόν τον κόσμο κανείς δεν μένει ως υποστήριγμα. Ο φυσικός νόμος του θανάτου, αφορά όλους.

Ποντιακά Ανέκδοτα: -«Οὗτος ὁ ἄνθρωπος δεν ἀπέθανεν, αλλά κοιμᾶται!»

Πέθανε ο Παρασκευάς και κάλεσαν πολλούς παπάδες και του μοναστηριού τους καλόγερους. Ήρθε κι ο Σαλονίκης κι έβγαλε λόγο :

-«Οὗτος ὁ ἄνθρωπος δεν ἀπέθανεν, αλλά κοιμᾶται!»

-«Ναι, να γαμώ τη μάνα του ψεύτη!» είπε ο Κάκον, αυτός έγινε ένα με το χώμα, κι εσύ πες κοιμάται.» (Ελεύθερη μετάφραση)

Ένα εξαιρετικό ανέκδοτο από την περιοχή της Χαλδίας αν κι αρκετά αθυρόστομο. Εντούτοις η μελέτη του κομίζει στο φως πολλά λαογραφικά και ιστορικά στοιχεία. Στο ανέκδοτο σατυρίζεται η λόγια γλώσσα τον διδασκάλων.

Ο Σαλονίκης υπήρξε διδάσκαλος του γένους, ο οποίος προσέφερε πολλά στην περιφέρεια Τορούλ. Καταγόταν από το χωριό Πιβερά κι επί 50 χρόνια δίδαξε στην περιοχή και ήταν ευσεβέστατος Χριστιανός μέχρι θρησκοληψίας. Υπήρξε αγαπητός και σεβαστός δάσκαλος μα συχνά έπεφτε θύμα των χωρατατζήδων.

Ο Κάκον είναι λαϊκή φιγούρα των χωριών του Πόντου. Είναι ο εύθυμος άνθρωπος που κριτικά ευφυολογεί με μεγάλη ευκολία.

Ποντιακά ανέκδοτα Χαλδίας: Κανέτες χρεφειλέτες

Άσματα παιγνιώδη Σάντας

Παραδοσιακά ποντιακά άσματα: Η Μελαχροινή

Σε ελεύθερη μετάφραση το στιχούργημα μας λέγει πως σαν άσπρη κοπέλα φίλησες σα να φίλησες σακκί αλευρωμένο ήταν. Σαν το φιλί το δώσες σε μαύρη, κάλλιο Αράπη να φίλαγες. Αυτός όμως που μελαχροινή φίλησε καμιά φορά δεν προδόθηκε.

Ποντιακές παροιμίες

Ελεύθερη μετάφραση: "Άν σε συμφέρει εσένα, εγώ δεν αντιλέγω"

Κατά γράμμα μετάφραση: " Εσένα αν σου δίδει χέρι, κι εμένα πόδι μου δίνει"

Η παροιμία καταγράφηκε σε Σάντα και ευρύτερη περιοχή Χαλδίας.

Στην Τουρκική την συναντούμε ως Sene ei verirse ,bana ayak da verir

Ποντιακό ακριτικό δημώδες. Ο θάνατος της κόρης

Κάπου κόρ εκουρφεύκουτου

Κάπου κόρ εκαυχάτο

Γιατί ντο σπίτ’ατς ειν ψηλά

Κ' άντρας ατς παλληκάρι

Κι ο Χάρον έξω έστεκε…

…Έσυρε και μακέλεψε κόρη ρραβωνιασμένη.

Τραγουδά  κι αφηγείται Πόντια πρόσφυγας πρώτης γενιάς, η Σουλτάνα Σαλβαρά, το γένος Μαυροπούλου, από την Κελώνσα Σουρμενών, κάτοικος Καταχά.

Από τη «Συλλογή λαογραφικού και γλωσσικού υλικού» του Σίμου Λιανίδη

Το φωνητικό υλικό ανήκει στην Αρχειακή συλλογή του Αρχείου Πόντου της Επιτροπής Ποντιακών Μελετών.

Η φωτογραφία είναι του ζεύγους Κακούλη. Τραβήχθηκε στην Τραπεζούντα κι ανήκει στη συλλογή της Επιτροπής Ποντιακών Μελετών.

Παραδοσιακά Ποντιακά τραγούδια: Η Αρετή

Ποντιακές παροιμίες

Μετάφραση: Θεό δε λιβανίζει. Λέγεται για τον φιλάργυρο τον άνθρωπο. Η παροιμία καταγράφηκε από Σάντα, Τραπεζούντα και Χαλδία.

Ποντιακές παροιμίες

Μετάφραση: Κόσκινο στο πρόσωπο σου. 

Λέγεται για αυτόν που δήθεν μου και τάχα μου ντρέπεται ή προσποιείται τούτο.